محاسبه نفس پنجره ای نورانی به سوی خودآگاهی

محاسبه نفس پنجره ای نورانی به سوی خودآگاهی

محاسبه نفس پنجره ای نورانی به سوی خودآگاهی

محاسبه نفس پنجره ای نورانی به سوی خودآگاهی

مقدمه

شناخت خود وآگاهی از ویژگی های مختلف خود، یکی از نیازهای مهم انسان است که به او کمک می کند تا زندگی خود را بر اساس آن چه خود مایل است، وانسان خود را آنچنان که هست و آنچنان که باید باشد، هدایت کند . با توجه به ابعاد مختلف وجودی انسان، خودشناسی فرایندی پیچیده ودشوار است. هدف این نوشته این است تا به این موضوع از منظر اسلام پنجره ای باز کند.

 

خودآگاهی

خودآگاهی توانایی توجه به خود و ویژگی های مختلف شخصی است که با استفاه از این مهارت، فرد به صورت یک مشاهده گر ، خود را مورد بررسی فرار می دهد و اطلاعات شخصی خود را پردازش می کند. خودآگاهی توانایی مشاهده گر بودن خود است. با استفاده از این توانایی، انسان ها می توانند در طی فعالیت های روزانه به احساسات وافکار خود توجه داشته باشند واز نقش آنها در تصمیم گیری ها واعمال شان آگاه شوند.

خودآگاهی درک وشناختی است که فرد از خود پیدا می کند؛ تصویر روشنی که وی درباره ویژگیها، ارزشها، نگرشها، علایق ، نیازها و هر آنچه به وی مربوط می شود، به دست می آورد.

جایگاه خودآگاهی در آموزه های دینی، بسیار والاست وبه شناخت وآگاهی در این تعالیم تاکید فراوانی شده است. درمیان این شناختها، خودآگاهی، موقعیتی ممتاز دارد؛ به گونه ای که هیچ شناختی به درجه اهمیت آن نمی رسد. این جایگاه در منابع دینی، با تعایبر گوناگونی برجسته شده که برترین حکمت، برترین عقل، برترین ومفیدترین شناخت، آخرین درجه وکاملترین شناخت وراهی برای شناخت خدا نمونه ای از این تعابیر است.

در دین مبین اسلام علاوه بر تاکید بر شناخت خویشتن تاکیدی بسیاری بر اصلاح خود وخودسازی شده است ، چنانکه خداوند در قرآن در سوره مائده آیه ۱۰۵ می فرمائید؛

“ای کسانی که ایمان آورده اید! شما درباره اصلاح خود بیندیشید وخود را اصلاح کنید. هنگامی که شما هدایت شویدگمراهی گمراهان ضرری بر شما نمی آورد.”

مولای متقین امام علی (علیه السلام) می فرمایند: “وبدانید هر کسی که به خود اهمیتی ندهد که به نفس خود واعظ و مانعی[ازآلودگی ها] داشته باشد، برای اواز غیر نفسش نه مانعی خواهد بود ونه پند دهنده ای”(نهج البلاغه، خطبه ۹۰).

امام خوبی ها حیا از خود را نهایت ادب و موثر در خود سازی می دانند؛

کسی که از مردم حیا کند واز خود حیای نکند برای نفس او ارزشی نزد خویشتن وجود ندارد.

نهایت ادب این است که انسان از نفس خویشتن شرم داشته باشد.

تاکیدبر خودسازی واصلاح خویشتن تا آنجاست که آنرا مقدمه وپیش نیاز آموزش وتعلیم به دیگران می داند.

امیر المومنین(علیه السلام) می فرمایند:کسی که نتواند نفس واحد خود را انضباط بخشد، هرگز نخواهد توانست تعداد فراوانی از نفوس را انضباط بخشد.

در تربیت خویش تورا بس که از آنچه به دیگران نمی پسندی، دوری کنی”(نهج البلاغه، حکمت۴۱۲).

ذات نایافته از هستی بخش                                               کی تواند که شود هستی بخش

خشک ابری که شود زآب تهی                                               ناید از وی صفت آب دهی

کسی که می خواهد مردم را تأدیب وتربیت کند، نخست باید به تأدیب وتربیت خود بپردازد.

خدایا!

به ما یاد بده

آنچه را که به دیگران یاد می دهیم!

 

خودآگاهی ومحاسبه نفس

یکی از مهمترین وموثرترین شیوه های خودسازی که گامی مهم در خودآگاهی است”محاسبه نفس” می باشد، که در ادبیات دینی وملی ما بر آن سفارش فراوانی شده است؛

امیر المومنین(علیه السلام) می فرمایند: کسی که به محاسبه خویش بپردازد، با عیب های خویش آشنا شده ، بر گناهانش احاطه پیدا می کند. از گناهان توبه کرده ، عیوب خویش را اصلاح می نماید.

ودر جایی دیگر می فرمایند: ای بندگان خدا! پیش از آن که نفس های شما را با میزان عدل سنجیده شود، خود را بسنجید وپیش از آنکه نفس هایتان را به محاسبه در آوردند، خودتان آن ها را به محاسبه در می آورید (نهج البلاغه، خطبه ۹۰).

این جهان کوه است وفعل ما ندا                   سوی ما آید نداها را صدا(مثنوی معنوی، دفتر اول)

 

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند:

بر هر مسلمانی که ما را می شناسد ، لازم است که در هر روز وشب ، اعمالش را بر خود عرضه بدارد واز نفس خود حساب بکشد؛ اگر کار خوبی در آنها یافت، برآن بیفزاید واگر کارزشتی یافت، طلب بخشایش نماید تا در قیامت یا در آخرت دچار رسوایی نگردد.

ای فرزند آدم، تا زمانی که از نفس خود داشته باشی وبه طور جدی به محاسبه بپردازی ، همواره بر خیر وخوبی هستی.

نگته مهم اینکه از نظر مسلمانان یکی از نام های روز قیامت«یوم الحساب» است. وبه آن این ارزش داده شده که اگر انسان توجه نداشته باشد که روزی به کارهایش رسیدگی می شود واز او حساب می کشند، احساس مسئولیت نمی کند و به فکر نمی افتد که به کارهایش سروسامانی بدهد، کاری را ترک کند یا به کاری همت گمارد. بدین رو توسط بسیاری از علمای اخلاق وعرفان محاسبه نفس که خود ترکیبی از خودآگاهی وتربیت وسازندگی نفس است، توصیه شده است.

 

مراحل محاسبه نفس:

محاسبه چهار مرحله دارد:

اول مشارطه است: یعنی صبح انسان با خودش شرط کند که آن روز وظایفش را به خوبی انجام دهد واز گناهان نیز بپرهیزد.

دوم مراقبه است : یعنی مراقب خود واعمالش باشد تا از آنچه با خود عهد کرده تخطی نکند.

سوم محاسبه است، که در آخر شب به حساب کارهای خود برسد: بررسی کند که چه مقدار به وظایف خویش عمل کرده وچه مقدار کوتاهی داشته است.

چهارم معاقبه است : یعنی ، اگر انسان در محاسبه متوجه اشتباهاتی در رفتارش شد، بر خود عتاب کرده وخود را تنبه کند تا لغزش هایش جبران شود.

این مراحل چهارگانه فرد را از ناآگاهی به سمت تامل وآگاهی پیش می برد، وهرچقدر فرد در مراحل مذکور بالاتر رود وبیشتر از خود آگاه شود منجر به افزایش خودآگاهی که به نوبه خود باعث افزایش سطح کیفیت زندگی و هیجان های مثبت می شود.

 

تهیه و تدوین:

سعیده سادات دهقان منشادی

کارشناس ارشد مشاوره

 

 

منابع:

 

قرآن کریم

نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی.

بوالهری، جعفر و همکاران. آموزش مهارت های معنوی. دفتر مشاوره وسلامت دانشگاه تهران. ۱۳۹۲٫

جعفری، محمد تقی. شناخت انسان در تصعید حیات تکاملی. موسسه تدوین ونشر آثار علامه جعفری.۱۳۸۹ .

علوی، سیدجعفر. مهارت های زندگی با نگاه دینی.دانشگاه علوم اسلامی رضوی.۱۳۹۰٫

۲ comments

  1. سلام.
    واقعا عالی بود.و پر کاربرد.چه خوبه که منابع رو وارد کردین ما هم میتونیم تحقیق داشته باشیم.ممنون.
    من قبلا هم به سایتتون سر زده بودم ولی این بار که دیدمش واقعا تعجب کردم و لذت بردم خیلی عالی شده راستش سایت قبلیتون بسیار ابتدایی و گنگ بود و مطالب زیاد در دسترس نبود.

  2. سلام . ممنون از اظهار لطفتون . حق با شماست . از ابتدای ساخت سایت مدیریتش دست یه شخص غیر متخصص بود و متأسفانه منم فرصت رسیدگی کافی نداشتم . ولی یک هفته هست که خودم مدیریتشو به عهده گرفتم . از این به بعد به لطف اظهار نظر دوستان خوبی مثل شما انشالا کیفیت سایت هر روز بهتر خواهد شد . امیدوارم بازم بیننده سایت ما باشید و همیشه برای شما و سایر دوستان جذاب و مفید باشه . موفق باشید . نودرگاه .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *